Hakikatten Kopuş

İnzal olan manadan neşet eden anlamlar çok, çoğul olmuş olabilir. Ama bu düşüncelerin meşruiyet ölçüsü Kur’an’ın resmettiği makulattır/ruhtur. Bunun için vahiyden kopuk olmayan, çağın ruhunu idrak eden bir din dili ve kozmoloji geliştirilmelidir.

Hakikatten Kopuş

İnzal olan manadan neşet eden anlamlar çok, çoğul olmuş olabilir. Ama bu düşüncelerin meşruiyet ölçüsü Kur’an’ın resmettiği makulattır/ruhtur. Bunun için vahiyden kopuk olmayan, çağın ruhunu idrak eden bir din dili ve kozmoloji geliştirilmelidir.

Kur'an'i Hayat Dergisi - Hayatın İnşası İçin

Dinden kopuş’ insanoğlunun kendisini maruz bıraktığı bir vakıadır. Bu vakıanın fevkinde olarak durumu resmetmek, süreci dünü ve bugünü ile ele alarak bir reçete ortaya koymak, bir usul belirlemek gerekir. Din, toplum, insan, düşünce, yorum, ilim-bilim, müktesebat, kozmoloji, coğrafya/kültür, tarih/çağ ile birlikte hareket eden bir bütündür. Bu unsurlardan herhangi biri ihmale gelmez; koşudan düşen her bir unsur geride bir gedik bırakır.

Müslümanların İslam’a bağlanma biçimlerinin tarih ve coğrafyada yol alışı süreç içinde çeşitli kırılmalara maruz kalmıştır. Bunlardan kimi çözülmüş, kimi aşılmış, kimi de yerinde saymıştır.

Bu süreci İslam ve Müslümanlar özelinde çok nokta arasında üç nokta üzerinden irdeleyebiliriz: Bu noktalar taraf kavramları, etkin simaları ve söylem biçimleri (olarak sınırlayabiliriz)…

Kavramlar

Akıldan/insandan, vahiyden/kitaptan, dinden/hayattan kopuş birbirini tetikleyen bir süreçtir. Bu fıtrattan, bilinçten, hakikatten kopuş anlamına gelmektedir.

Bu süreçte sorumluluk (Zümer 9) ile sorumsuzluk (Şuara 174) arasındaki mücadele aslında insanla hakikat arasındaki bağın tarihsel mahiyetinin dışavurumudur. Bütün boyutlarıyla sorumluluk insanlığı yukarı çekerken, sorumsuzluk aşağı çekmektedir (Tîn 2-5).

Bu bağlamda sürekli bir mücadele zemini olan yaklaşımların karşıtlığını farklı görüntüleriyle bir tablo üzerinde şöyle resmedebiliriz:

 

ed-Din/Hakikat-Bilinç

Din/Dogma-Bilinçsizlik

İslam Dini

Öğrenilen/Tercih edilen

Atalar Dini

Dayatılan/Kabul edilmiş

Akliyat/Rasyonel

Zihniyet/İrrasyonel

Takva/Sorumluluk

Fucur/Sorumsuzluk

Ulul Elbab/Aktif/Etken

Ekseru Nas/Pasif/Edilgen

Medenî/Şuur

Bedevî/Sürü

Vahdet/Cemaat

Kesret/Cemadat

Dirayet/Rey/Usulî

Rivayet/Nas/Ahbarî

Müessis/Mükevvin akıl

Müesses/Mükevven akıl

İnşaî/yenilik/manayı önceleyen/makulat

Şerhî/gelenek/lafzı önceleyen/mahsusat

Adalet/insan devleti

Saltanat ideolojisi/imamet mitolojisi

Nebi-Resul

Örnekliği-Ahlakı

Rivayetin egemenliği

Yüceltilen veya İndirgenen tipolojiler

Hakikat otoritesi/hayy fıkhı

Mezhebi otorite/katl fıkhı

Kıst/Hikmet

İfrat-Tefrit

Tutunacak hablullah, urvetul vuska

Tutunacak şefaat, mehdi/mesih

İndirilmiş Din (Hucurat 15)

Tahkikî (Zuhruf 24) tavır…

Uydurulmuş Din (Hucurat 16)

Taklidî (Zuhruf 24) tavır…

Bu karşıtlığa atıf yapan yüzlerce ayet var: Yunus 100, Araf 155, Fussilet 35…

Elbette İslam’a bağlanma biçimleri ve İslam’dan kopuş türevleri yukarıdaki listede olduğu gibi birçok noktadan gerçekleşmektedir.

İnsanoğlunun dünyasında oluşan sorunların kaynağının/üreticisinin yine insan olduğu görülmektedir; bu sorunların bir kısmı araçların/nesnelerin/fikirlerin sorunlu üretilmesinden, bir kısmı da araçların/nesnelerin/fikirlerin sorunlu kullanılmasından kaynaklanmaktadır. İnsan değiştikçe tarih değişmiştir; insan güzelleştikçe medeniyet-adalet-hikmet, insan çirkinleştikçe vahşet-zulüm-cehalet öne çıkmıştır.

Müslüman düşüncesi, dinin kendisini bir ‘enstrüman’ bağlamında kullandığı sürece gerilemiştir. Bu dönemlerde kurgulanan/kurguladığı öğretiyi, kendisine ve muhatabına hareket alanı bırakmadan sunmuştur.

Dinin müntesibi olmak, Müslüman, Müslümanlık, dindar, dindarlık, rol, statü bu çerçevenin içinde ortaya konulan -bilinçli- ‘tabi olmak’ mütenasipliği ile anlam kazanmaktadır. Yine ‘İslam’a izafetle verilebilecek herhangi bir sıfat da bir mezhebe, meşrebe, tarikate, fırkaya göre değil hakikatin kaynağı Kur’an ile ilişkilendirilerek kullanılabilir/kullanılmalıdır.

Dinin mücadele gücü, müntesiplerinin vaz edilen hakikatlere bağlılığı ve bu hakikatleri her zaman ve zeminde yeniden üretebilme kapasiteleriyle orantılıdır. Buna mukabil din -dışarıdan gelen veya içeriden üretilen- hurafeleri yok etmezse hurafeler dini yok edecektir.

Dolayısıyla olup biten bir metodoloji/yöntem/yaklaşım/usul sorunudur.

Simalar

İslam’da elbette imtiyazlı bir sınıf veya zümre yoktur, takva ve emek aslolandır. Ama İslam tarihinin ve müktesebatının oluşum aşamasından itibaren öne çıkan simalar, nesiller, akımlar, ekoller, (siyasî, kelamî, amelî..) mezhepler, tarikatler, hanedanlar, örgütler olmuştur. Bu çeşitlilik çokseslilik kadar tarafgirliği, farklılaşmayı, muhalefeti, kutuplaşmayı, hatta çatışmayı da beraberinde getirmiştir.

Bu noktada özellikle isimler/simalar üzerinde durulacaksa, hakikat ile ilişki bağlamında üç tipolojinin kronolojik olarak sıralanması yeni bir açıklık/açılım getirebilir:

Birinci liste, Hz. Peygamber’den günümüze kadar kurucu iradeye haiz, yenilikçi kıstasları önceleyen simalar ve bunların ortaya koyduğu mücadele…

İkinci liste, Hz. Peygamber’den günümüze kadar kurulmuş iradeye haiz, statükocu kıstasları savunan simalar ve bunların ortaya koyduğu mücadele…

Üçüncü liste ise özellikle kendi çağında egemen söylem tarafından dışlanan, gadre uğrayan özgün-üretici simalar ve bunların ortaya koyduğu mücadele…

Birinci liste ile İslam düşüncesinin dinamik gücü, ikinci liste ile Müslüman geleneğinin statik unsuru, üçüncü liste ile de her dönem egemen zihniyetlerin reflekslerinin niteliği ve onlara farklı araçlarla muhalefet eden isimler öne çıkacaktır.

Bu üç tipolojik/ayrım, üretenler kimler, tüketenler kimler, gadre uğrayanlar kimler listesini bize göstermektedir. Buradan da tarih ve müktesebatın okunması ve yeniden güncellenmesi imkânı irdelenebilir. Aşağıda meramımızı izah sadedinde çok sınırlı bir isim listesi verilmiştir:

 

Yıl

Dinamik/Üretici

Statüko/Tüketici

Zihniyet Muhalifi/Mihne

600

Hz. Ömer

Hz. Aişe

Hz. Ali

Muaviye

Ebu Hureyre

Kabul Ahbar

Ammar

Ebu Zer

Hz. Hüseyin

700

Hasan Basrî

Vasıl b. Ata

Zührî

Evzaî

Malik

Gaylan Dımeşki

Ebu Hanif

800

Allaf

Nazzam

Kindî

Şafiî

İbn Küllab

Ahmed b. Hanbel

Muhasibî

Buharî

900

Cubbaî

Maturidî

Farabî

Eşarî

Cüneyd-i Bağdadî,

Kuleynî

Taberî/Hallac

1000

İbn Heysem

Birunî

Şeyh Müfid

Hatib Bağdadî

Nizamülmülk

İbn Hazm

Abdulkahir Bağdadî

İbn Sina

Kuşeyrî

1100

Zemahşeri

İbn Tumert

Selahaddin

Gazalî

Yesevî

Geylanî

Rufaî

Aynu’l-Kudat

Suhreverdî

1200

N. Tusî

İbnu’s

Salah

İbn Arabî

Rumî

İbn Rüşd

1300

Tufî

Şatıbî

Nakşibendî

İbn Kesir

İbn Teymiyye

1400

İbn Haldun

Ali Kuşçu

İbn Hacer

Kadızade

Hocazade

Molla Lütfî

Şeyh Bedreddin

1500

Takiyyüddin Rasıd

Suyuti

Kınalızade

Ebussuud

Piri Reis

Molla Kabız

1600

Molla Sadra

Katib Çelebi

İmam Rabbanî

M. Hüdayî

Emir Çelebi

Ahmet Çelebi

1700

Şah Veliyullah

Aclunî

M. Abdulvehab

Bursevî

N. Cerrâhî

Sarı Abdurrahman

1800

S. Ahmed Han

Ahmed Cevdet

Şevkânî

Gümüşhanevî

İbrahim Hakkı

Halid-i Bağdadî

M.Afganî

Abduh

1900

M.İkbal

M.Carullah

İsmail Hakkı

Musa Kâzım

Mustafa Sabri

Said Nursi

M. Zahit Kotku

M.Akif

A.Şeriati

Fazlurrahman

2000

Aliya

M. Cabirî

H. Hanefi

M. İslamoğlu

Molla-Şeyh

Hoca-Efendi, Üstad…

R. Garaudy

Ebu Zeyd

A. Suruş

İ. Eliaçık

 

Din, dolayısıyla İslam, Arab’ın kültürü, Fars’ın siyaseti, Türk’ün kahramanlığı, Moğol’un savaşçılığı, Berberi’nin fetihleri değildir. Din bir sınıfın, bir zümrenin, bir meşrebin yorumu değildir. Din halkın afyonu değildir, ilahiyatçıları beyin jimnastiği değildir, iktidarların meşruiyet malzemesi de olmamalıdır. Din, kimsenin malı da değildir; bütün bunların üzerinde insanlığın ‘ortak aklı’dır.

Söylemler

Bu ‘ortak akıl’ söylemlerinin sırasıyla mescitlerde, sohbet meclislerinde, ilim halkalarında, medreselerde, dergahlarda, okullarda, üniversitelerde, medyada sunulduğu görülmektedir. Her dönem ihmal edilen noktanın ise ‘hayatın içi’ olduğu aşikardır.

Bugün dinin en sahici sunulduğu varsayılan mecra medyadır. Kavramların, delillerin, ekollerin ve simaların çatışması düşük yoğunluklu olarak bu mecrada kendini göstermektedir. Din, kültür endüstrisinin egzotik bir teması, tecimsel bir metaı olarak piyasaya sunulmaktadır.

Özellikle sosyal medya, bireyin dini duygularını en fütursuz dile getirdiği bir ortam olarak öne çıkmaktadır. Dinin kendisinin değil de ‘dindarın dininin’ bu kadar medyatikleşmesinin, magazinleşmesinin, popüler olana kendini kaptırmasının arkasındaki psikolojiyi nasıl okumak gerek?

Medya endüstrisi her mecrada kendini ve amacını gerçekleştirmektedir. Dolayısıyla kendisine malzeme/ konu olan her şeyi yeniden üretmekte ve yeni bir dil ile sunmaktadır. Özellikle dinî müktesebat, yoruma açık dinî konular, Müslümanların tartışmalı meseleleri, düşünsel karşıtlıkları, fikirsel çatışmaları, din kültürü medya için çekici bir malzeme olmuştur.

Ahlak ilkelerine dönüştürülemeyen ve güncel anlamların çıkarılabileceği bir soyutlama yakalayamayan kıssaların/kavramları mitolojik bir anlatı olarak kaldığı görülmektedir.

Dinî söylemi dejenere eden medya dinin vicdani boyutunu fiziksel boyuta çekmekte, kalbî olanı görünür kılmaktadır. Bu dönüşüm frekansı ve bu temsil sanal gerçeği inşa etmeye başlamaktadır. Böylece din medya vaazının algı ve anlatım şablonuna sığdırılmış/indirgenmiş olunmaktadır. Medya profesyonellerinin ürettiği diğer malzemeler de (haber/kriz, yazı, tartışma, belgesel, dizi, film, blog, mesaj, etiket…) bu temsilleri çoğaltmaktadır. Ki bu süreçte imge yeniden üretilmiş bir görünümdür ve din her bir ikon lehine kaybolmuştur.

Hem geleneksel medyada hem de dijital/sanal medyada arz edilen anahtar paketleme din kolay tüketilebilir, kitlenin beklentisine uygun niteliktedir. Bu malzemede “temsilin totolojisi” üzerine kurulu bir duygusal boşalma söz konusudur ve orada kalmaktadır.

Böylece derinlikli fikirlere atıfta bulunan temsillerin giderek marjinalleşmesi de kaçınılmaz olmaktadır.

Sonuç

Din hakikatler mecmuasıdır, hikmet bu mecmuanın işleyen/işlenen sayfalarıdır. Din, özgürleştirir, köleleştirmez; dürüst kılar, menfaatçi kılmaz; emek karşılığında kurtuluşu vaad eder, ne yaparsan yap yazgıya mahkûm etmez; ufuk açar, ufuk kapatmaz… Bir dinin müktesebatında, ‘biri için çıkış yolu varsa her bir kişi için de vardır.’

Hakikatin otoritesi Hâkim olan Allah’tır, Allah’ın bu noktada insana yol haritası olarak sunduğu ölçü ise Hâkîm bir kitap olan Kur’an’dır. Kur’an ile bağ kurma kapasitemiz (hem Kur’an’ın emri olarak hem de fıtri bir zorunluluk olarak) akıldır. Her bir peygamber de kendisine inzal olan vahye uymuş ve aynı vahiyle müjde-inzar etmiştir (Enbiya 45).

Dolayısıyla dinin mahiyeti vahyin çizdiği, vazz ettiği çerçevedir. Bu çerçevenin içinde maruf ve münker, emirler ve nehiyler, helaller ve haramlar, müjdeler ve uyarılar vardır/bellidir.

İnzal olan manadan neşet eden anlamlar çok, çoğul olmuş olabilir. Ama bu düşüncelerin meşruiyet ölçüsü Kur’an’ın resmettiği makulattır/ruhtur.

Bunun için vahiyden kopuk olmayan, çağın ruhunu idrak eden bir din dili ve kozmoloji geliştirilmelidir.

İslam, bizatihi Kur’an’ın kendisidir. Müslümanların yaşadıkları hayat, oluşturdukları müktesebat, geliştirdikleri ilimler, vücuda getirdikleri kültür ve medeniyet, tabi oldukları mezhep ve tarikat, farklı tercihlerle örülü cemaatler, dün ve bugün İslam’ın birer yorumudur; İslam’a bağlanma biçimleridir; mutlak değildir.

Kur'an'i Hayat Dergisi - Hayatın İnşası İçin
Kur'an'i Hayat Dergisi - Hayatın İnşası İçin

Bu sayfa, Kur'ani Hayat Dergisi'nin resmi sayfasıdır. Dergiyi tanıtma amacıyla kurulmuştur.

Yorumlar